- محله شرقی بازار که به «محله قلعه» معروف بود
محله غربی بازار که «محله حصار» نام داشت
برای حفاظت از شهر، دیواری مستحکم به ارتفاع حدود ۷ متر و عرض تقریبی ۲ متر دورتادور شهر کشیده شده بود. این دیوار دارای برجها و دروازههایی با قفل و بند بود که شبها بسته میشد و نگهبانان بر روی دیوارها و داخل برجها به نگهبانی میپرداختند. دروازههای شهر تنها با طلوع خورشید باز میشد و رفتوآمد مردم از همین مسیرها انجام میگرفت.
کوچه بارو و زندگی نرگس
در انتهای شهر و در محله قلعه، کوچهای وجود داشت که به دلیل مجاورت با دیوار شهر، به کوچه بارو معروف بود. در این کوچه، زنی شجاع، مستقل و سرشناس به نام نرگس زندگی میکرد. نرگس برای دسترسی آسانتر به باغ و زمینهای پشت خانه و همچنین برای عبور گوسفندان خود، تصمیمی جسورانه گرفت.
او بخشی از دیوار بلند شهر را در کنار خانهاش سوراخ کرد؛ سوراخی به اندازه عبور یک انسان. این اقدام باعث شد دیگر مجبور نباشد مسیر طولانی کوچه بارو و دروازه شهر را طی کند تا به زمینهای پشت خانه برسد. این گذر کوچک، زندگی روزمره او را بسیار سادهتر کرد.
از یک سوراخ تا یک گذر عمومی
پس از مدتی، همسایگان متوجه این مسیر شدند و از نرگس خواستند اجازه دهد آنان نیز از این راه استفاده کنند؛ چرا که مسیر مناسبی برای رفتوآمد، آوردن آب از قناتهای بیرون شهر و شستوشوی لباس و ظروف بود. نرگس با روی باز این درخواست را پذیرفت و بهتدریج این سوراخ کوچک به مسیر عبور اهالی محله تبدیل شد.
از آن زمان، این گذر به نام «سوراخه نرگس» شناخته شد؛ نامی که بهتدریج در حافظه جمعی مردم محله و بازار اراک ماندگار شد. با گذشت زمان، این مسیر توسعه یافت و به کوچهای باریک با عرض حدود دو متر تبدیل شد.
سوراخه نرگس در دوران معاصر
در جریان جنگ ایران و عراق، هواپیماهای عراقی در این محدوده بمبی رها کردند که باعث تخریب کوچه باریک سوراخه نرگس شد. پس از این حادثه، مسیر مذکور بازسازی و گسترش یافت و در نهایت به خیابانی عریض تبدیل شد که امروزه به خیابان حاجباشی باز میشود.
با وجود تغییرات گسترده شهری، نام «سوراخه نرگس» هنوز هم در میان اهالی قدیمی محله و کسبه بازار اراک هنگام آدرسدهی استفاده میشود و بخشی از هویت تاریخی شهر را زنده نگه داشته است.
جمعبندی
سوراخه نرگس تنها یک نام محلی نیست، بلکه نمادی از نقش مردم عادی در شکلگیری بافت شهری و نمونهای از تأثیر تصمیمهای ساده اما هوشمندانه در تاریخ شهرهاست. این گذر تاریخی، یادگار زنی از دوران قاجار است که با جسارت و درایت خود، مسیر تازهای در زندگی روزمره مردم اراک گشود.
منبع:
کتاب بازار اراک، نوشته حسین هاشمی مشهدالکوبهای
